Khi bị sốt, nhiều người thường nghĩ cần hạ nhiệt càng nhanh càng tốt. Vì vậy, các cách như chườm lạnh, tắm nước lạnh, đắp khăn đá hoặc lau cồn vẫn được áp dụng ở một số gia đình. Nhìn bên ngoài, những cách này có vẻ giúp người bệnh “mát” nhanh hơn, nhưng thực tế có thể khiến cơ thể khó chịu hơn, thậm chí nguy hiểm nếu làm sai.
Sốt không phải là một bệnh riêng lẻ, mà là phản ứng của cơ thể trước nhiễm trùng, viêm hoặc một rối loạn nào đó. Khi sốt, mục tiêu chăm sóc không phải là kéo thân nhiệt xuống thật nhanh bằng mọi giá, mà là giúp người bệnh dễ chịu, uống đủ nước, nghỉ ngơi và theo dõi dấu hiệu bất thường.
Sốt là gì và vì sao cơ thể lại sốt?
Hạ sốt an toàn bằng cách chăm sóc đúng giúp tránh rét run và khó chịu khi bị sốt
Thân nhiệt được điều hòa bởi vùng dưới đồi trong não. Khi cơ thể gặp tác nhân như virus, vi khuẩn hoặc phản ứng viêm, hệ miễn dịch có thể làm “điểm đặt nhiệt” của cơ thể tăng lên. Lúc này, người bệnh thường cảm thấy ớn lạnh, run, muốn đắp chăn dù nhiệt độ cơ thể đang tăng.
Sốt là một phần của đáp ứng miễn dịch. Tuy nhiên, sốt cao hoặc sốt kéo dài vẫn cần được theo dõi, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền hoặc người có dấu hiệu mất nước, lừ đừ, khó thở.
Điều quan trọng là không chỉ nhìn vào con số nhiệt độ. Một người sốt 38,5°C nhưng tỉnh táo, uống được, sinh hoạt còn ổn có thể ít đáng lo hơn người sốt không quá cao nhưng lừ đừ, thở nhanh, đau đầu dữ dội, phát ban, nôn nhiều hoặc tiểu ít.
Vì sao không nên chườm lạnh khi bị sốt?
Chườm lạnh, tắm nước lạnh hoặc đắp khăn đá có thể làm da mát đi nhanh. Tuy nhiên, cảm giác mát bên ngoài không đồng nghĩa với việc cơ thể đang hạ sốt đúng cách.
Khi da tiếp xúc với lạnh đột ngột, các mạch máu dưới da có thể co lại. Hiện tượng co mạch làm giảm lượng máu lưu thông ra bề mặt da, khiến cơ thể khó tỏa nhiệt hơn. Nói đơn giản, thay vì giúp thoát nhiệt, chườm lạnh có thể khiến nhiệt bị “giữ” bên trong nhiều hơn.
Ngoài ra, lạnh đột ngột dễ làm người bệnh rét run. Khi cơ thể run, các cơ co liên tục để tạo nhiệt. Điều này có thể làm người bệnh mệt hơn và nhiệt độ cơ thể thậm chí tăng thêm.
Không nên áp dụng các cách như:
-
Chườm đá trực tiếp lên trán, nách, bẹn.
-
Tắm nước lạnh khi đang sốt cao hoặc rét run.
-
Đắp khăn lạnh liên tục để cố kéo nhiệt độ xuống nhanh.
-
Ngâm người trong nước lạnh, nhất là với trẻ nhỏ, người già hoặc người đang mệt lả.
Với trẻ nhỏ, người già hoặc người đang mệt nhiều, tắm lạnh hay chườm đá còn có thể gây khó chịu, tím tái, hoảng sợ và mệt hơn. Vì vậy, đây không phải là cách hạ sốt nên áp dụng.
Vì sao không nên lau cồn khi bị sốt?
Không lau cồn khi sốt giúp hạn chế kích ứng da, khó chịu đường thở và nguy cơ ngộ độc cồn
Lau cồn từng được nhiều người dùng với suy nghĩ cồn bay hơi nhanh sẽ làm cơ thể mát nhanh. Nhưng cách này tiềm ẩn nguy cơ rõ ràng, đặc biệt với trẻ em.
Cồn có thể hấp thu qua da hoặc qua đường hô hấp khi người bệnh hít phải hơi cồn. Với trẻ nhỏ, diện tích da so với cân nặng lớn hơn người lớn, hàng rào da còn nhạy cảm hơn, nên nguy cơ hấp thu càng đáng lo.
Ngoài nguy cơ ngộ độc, cồn còn có thể gây kích ứng da, khô da, cay mắt, khó chịu đường hô hấp. Nếu dùng trong phòng kín, hơi cồn càng dễ tích tụ. Với người đang sốt, mệt, thở nhanh hoặc có bệnh hô hấp, việc hít hơi cồn có thể làm tình trạng khó chịu tăng lên.
Lau cồn khi sốt có thể gây ra nhiều vấn đề như:
-
Kích ứng da, khô rát da, nhất là ở trẻ nhỏ.
-
Hít phải hơi cồn gây cay mũi, khó chịu đường thở.
-
Nguy cơ hấp thu cồn qua da hoặc hô hấp.
-
Làm người bệnh rét run, mệt và khó chịu hơn.
Vì vậy, lau cồn không được xem là phương pháp an toàn để chăm sóc người bị sốt. Nếu muốn lau người để giảm khó chịu, nên dùng nước ấm vừa phải, không dùng nước lạnh, nước đá hoặc cồn.
Có nên lau người bằng nước ấm không?
Lau người bằng nước ấm có thể giúp một số người dễ chịu hơn, nhưng không phải lúc nào cũng cần. Cách này thường chỉ nên dùng khi người bệnh sốt cao, khó chịu, đã dùng thuốc hạ sốt phù hợp nhưng vẫn nóng bức, hoặc cần hỗ trợ làm mát nhẹ.
Nước dùng để lau nên là nước ấm nhẹ hoặc âm ấm, không lạnh. Khi lau, nên lau nhẹ ở vùng trán, cổ, nách, bẹn, tay chân. Không cần lau quá lâu, không chà xát mạnh và không cố lau nếu người bệnh thấy lạnh, run hoặc khó chịu.
Lau người bằng nước ấm đúng cách giúp người bị sốt dễ chịu hơn mà không gây rét run
Cách lau người an toàn hơn là:
-
Dùng nước ấm nhẹ, không dùng nước lạnh hoặc nước đá.
-
Lau nhẹ nhàng, không chà xát mạnh.
-
Lau trong thời gian ngắn, không kéo dài quá lâu.
-
Dừng lại nếu người bệnh rét run, tím tái hoặc khó chịu.
-
Sau khi lau, mặc đồ thoáng, thấm mồ hôi và tiếp tục theo dõi.
Nếu người bệnh đang rét run, nên tạm ngưng lau, giữ ấm vừa phải để dễ chịu hơn. Khi hết run và bắt đầu nóng, có thể bỏ bớt chăn áo dày để cơ thể tỏa nhiệt tốt hơn.
Chăm sóc khi sốt thế nào cho đúng?
Khi bị sốt, điều đầu tiên là giúp người bệnh nghỉ ngơi và tránh mất nước. Sốt làm cơ thể mất nước nhiều hơn qua hơi thở, mồ hôi và da. Vì vậy, cần uống nước từng ngụm nhỏ, có thể dùng nước lọc, oresol pha đúng hướng dẫn, nước canh, sữa hoặc thức uống phù hợp với tình trạng bệnh.
Không nên mặc quá nhiều lớp áo hoặc đắp chăn dày khi đang sốt cao, vì có thể làm cơ thể khó tỏa nhiệt. Tuy nhiên, nếu đang rét run, có thể đắp nhẹ để dễ chịu hơn, sau đó bỏ bớt khi hết run.
Một số cách chăm sóc an toàn hơn khi bị sốt gồm:
-
Cho người bệnh nghỉ ngơi ở nơi thoáng, dễ chịu.
-
Uống đủ nước, uống từng ngụm nhỏ nếu buồn nôn.
-
Mặc quần áo nhẹ, thấm mồ hôi.
-
Không ép ăn quá nhiều, ưu tiên món mềm, dễ tiêu.
-
Theo dõi nhiệt độ, mức độ tỉnh táo, nhịp thở, lượng nước tiểu.
-
Dùng thuốc hạ sốt đúng loại, đúng liều, đúng khoảng cách nếu cần.
Thuốc hạ sốt như paracetamol hoặc ibuprofen có thể được dùng trong một số trường hợp, nhưng cần đúng liều, đúng khoảng cách và phù hợp với từng đối tượng. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh gan, bệnh thận, viêm loét dạ dày, đang dùng thuốc chống đông hoặc nghi ngờ sốt xuất huyết cần đặc biệt thận trọng.
Trong sốt xuất huyết, không nên tự dùng aspirin, ibuprofen hoặc các thuốc kháng viêm không steroid vì có thể tăng nguy cơ chảy máu.
Khi nào sốt cần đi khám?
Không phải mọi cơn sốt đều nguy hiểm, nhưng có những dấu hiệu không nên chờ đợi ở nhà. Cần đi khám sớm nếu sốt cao kéo dài, sốt không giảm sau khi chăm sóc đúng cách, sốt tái lại sau khi đã đỡ hoặc kèm theo các biểu hiện bất thường.
Theo dõi dấu hiệu cảnh báo khi bị sốt giúp phát hiện sớm tình trạng cần đi khám
Các dấu hiệu cần chú ý gồm:
-
Lừ đừ, khó đánh thức, co giật.
-
Khó thở, thở nhanh, đau ngực.
-
Đau đầu dữ dội, cứng cổ.
-
Phát ban bất thường.
-
Nôn nhiều, không uống được.
-
Tiểu ít, môi khô, mắt trũng.
-
Tay chân lạnh, mệt lả.
-
Đau bụng nhiều, chảy máu cam, chảy máu chân răng hoặc đi ngoài phân đen.
Với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 3 tháng tuổi, sốt cần được đánh giá y tế sớm. Với người cao tuổi, người có bệnh tim phổi, bệnh thận, tiểu đường, suy giảm miễn dịch hoặc phụ nữ mang thai, cũng không nên chủ quan khi sốt kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường.
Trong mùa dịch, sốt có thể liên quan đến nhiều bệnh khác nhau như cúm, COVID-19, sốt xuất huyết, tay chân miệng, viêm họng, viêm phổi hoặc nhiễm trùng tiêu hóa. Mỗi bệnh có cách theo dõi và xử trí khác nhau, nên không nên chỉ cố hạ sốt mà bỏ qua nguyên nhân.
Những sai lầm thường gặp khi hạ sốt
Một sai lầm phổ biến là cố làm nhiệt độ giảm càng nhanh càng tốt. Thực tế, hạ sốt quá nhanh bằng nước lạnh, đá hoặc cồn có thể khiến cơ thể phản ứng ngược bằng co mạch và run. Người bệnh nhìn có vẻ mát ngoài da nhưng lại mệt hơn.
Sai lầm thứ hai là phối hợp nhiều loại thuốc hạ sốt mà không rõ thành phần. Một số thuốc cảm cúm đã có sẵn paracetamol, nếu uống thêm thuốc hạ sốt khác có cùng hoạt chất có thể gây quá liều, đặc biệt nguy hiểm cho gan.
Sai lầm thứ ba là chỉ nhìn vào nhiệt kế mà không quan sát toàn trạng. Sốt là một dấu hiệu, không phải toàn bộ bệnh cảnh. Người bệnh có tỉnh táo không, có uống được không, có khó thở không, có đau bụng, phát ban, chảy máu, nôn nhiều hay tiểu ít không mới là những thông tin rất quan trọng.
Tóm lại, không nên chườm lạnh, tắm lạnh hoặc lau cồn khi bị sốt vì những cách này có thể gây co mạch, rét run, kích ứng da, khó chịu đường hô hấp hoặc nguy hiểm hơn là ngộ độc cồn. Cách chăm sóc an toàn hơn là để người bệnh nghỉ ngơi, uống đủ nước, mặc đồ thoáng, giữ phòng dễ chịu và dùng thuốc hạ sốt đúng hướng dẫn khi cần.
Sốt không nên được xử lý bằng tâm lý “hạ càng nhanh càng tốt”. Điều quan trọng là giúp cơ thể dễ chịu, tránh mất nước, theo dõi sát dấu hiệu cảnh báo và đi khám đúng lúc.
